Czynnik chłodniczy jest jak krew krążąca w żyłach – bez niego klimatyzator przenośny czy stacjonarny nie funkcjonuje. Krąży w obiegu, podlegając sprężaniu i rozprężaniu, dzięki czemu może pobierać ciepło z otoczenia i oddawać schłodzone powietrze.
Nie każdy czynnik jest obojętny dla środowiska i naszego zdrowia, z tego względu kilka z nich jest stopniowo wycofywanych z rynku. Poznaj najważniejsze informacje na temat czynnika chłodniczego w klimatyzacji.
Ranking klimatyzatorów przenośnych
Top 3 Klimatyzatory przenośne
Czym jest czynnik chłodniczy do klimatyzacji?
Czynnik chłodniczy to jeden związek chemiczny lub połączenie różnych związków.
Odpowiada za proces chłodzenia w klimatyzacji, co oznacza, że bierze udział w wymianie ciepła pomiędzy nią a otoczeniem w poniższym cyklu:
- Czynnik chłodzący jest pompowany przez sprężarkę, jego ciśnienie zwiększa się, dzięki czemu ulega ogrzaniu i płynie w stronę skraplacza.
- Ciepło zostaje usunięte do otoczenia poprzez skraplacz – powstaje ochłodzona ciecz.
- Ta sprężona ciecz ulega szybkiemu rozprężeniu, co powoduje obniżenie jej temperatury i powstanie zimnego płynnego czynnika.
- Następnie czynnik płynie do parownika, pochłania ciepło i zmienia swój stan skupienia na gazowy. Cykl zaczyna się od nowa.
Czynniki chłodnicze i ich rodzaje
Czynniki chłodnicze dzielimy na naturalne, które powstały w przyrodzie i syntetyczne, wytworzone przez człowieka.
Naturalne czynniki chłodnicze nie są niczym nowym – stosowano je do końca lat 40. XX wieku i dopiero wtedy ustąpiły one miejsca czynnikom syntetycznym, głównie ze względu na potencjalną palność i wybuchowość. Do naturalnych czynników chłodniczych zaliczają się m.in. węglowodory:
- propan,
- butan,
- etan,
- etylen,
- izobutan.
Obecnie, w czasach wzrostu świadomości o zagrożeniach dla środowiska, obserwujemy wielki powrót do naturalnych czynników chłodniczych.
Zastosowanie czynników chłodniczych
W różnych urządzeniach stosowane są różne czynniki chłodnicze, w zależności od ich właściwości.
- W samochodach najczęściej występuje czynnik chłodniczy R134a, R1234yf lub R-744.
- W klimatyzatorach przenośnych i urządzeniach AGD znajdziemy czynnik R290, czyli propan.
- W klimatyzacji split stosuje się czynnik chłodniczy R32, a coraz rzadziej R410.
Czynniki chłodnicze tabela
Poznaj tabelę przedstawiającą czynniki chłodnicze, ułożone w kolejności od największego współczynnika GWP do najniższego. GWP to potencjał tworzenia efektu cieplarnianego.
Współczynnik porównuje ilość ciepła zatrzymanego przez określoną masę gazu do ilości ciepła zatrzymanego przez taką samą masę dwutlenku węgla.
W tabeli znajdziesz także typy czynnika chłodniczego, takie jak:
- HFC – syntetyczne substancje chemiczne stosowane w systemach chłodniczych,
- HC – węglowodory, które wykazują niski wpływ na środowisko,
- HFO – substancje chłodnicze z niskim współczynnikiem GWP,
- CO₂ – dwutlenek węgla to przyjazny dla środowiska czynnik chłodniczy.
| Czynnik chłodniczy | Typ | GWP |
| R-404A | HFC | 3922 |
| R-410A | HFC | 2088 |
| R-134a | HFC | 1430 |
| R-32 | HFC | 675 |
| R-1234ze | HFO | 6 |
| R-1234yf | HFO | 4 |
| R-290 | HC | 3 |
| R600a | HC | 3 |
| R-744 | CO₂ | 1 |
Czynnik chłodniczy R290
Czynnik chłodniczy R290 jest węglowodorem, który występuje w postaci naturalnej jako składnik gazu ziemnego (czysty propan). Nie powoduje zniszczeń w warstwie ozonowej, a jego wpływ na globalne ocieplenie jest określany jako znikomy.
Współczynnik GWP (Global Warming Potential) wynosi w tym przypadku 3, co oznacza, że 1 kg czynnika R290 uwolniony do atmosfery wpływa na ocieplenie klimatu tak samo jak 3 kg dwutlenku węgla. Dla porównania – współczynnik GWP dla czynnika chłodzącego R404A wynosił niemal 4000.
Trzeba pamiętać, że R290 jest gazem wysoce palnym – według normy ISO 817 należy do klasy bezpieczeństwa A3. Producenci ograniczają więc ilość czynnika w urządzeniach i określają minimalną powierzchnię pomieszczenia, w którym można je używać. Przy zachowaniu tych zaleceń ryzyko jest niewielkie, ale wyciek w małym, niewietrzonym pomieszczeniu w pobliżu źródła ognia lub iskry może doprowadzić do zapłonu. Jeśli podejrzewasz wyciek, wyłącz urządzenie, przewietrz pomieszczenie, nie używaj otwartego ognia i wezwij serwis.
Do wybuchu mogłoby dojść wyłącznie w tzw. atmosferze wybuchowej, tj. w przypadku wysokiego stężenia propanu w powietrzu.
Ryzyko miejscowego zapłonu gazu istnieje np. w czasie prac serwisowych lub podczas utylizacji urządzenia, dlatego czynności te muszą być wykonywane przez osoby wykwalifikowane.
Czynnik chłodniczy R410a
Jest syntetyczną mieszaniną czynników R32 i R125 (1:1), nazywaną inaczej freonem R410a.
W przeciwieństwie do starszych freonów (CFC i HCFC, np. R22) R410A nie zawiera chloru, dlatego nie niszczy warstwy ozonowej (ODP = 0). Problemem jest jednak jego wysoki potencjał tworzenia efektu cieplarnianego – uwolniony do atmosfery przyczynia się do ocieplenia klimatu.
Regulacje dotyczące czynnika chłodniczego R410A
Czynnik chłodniczy R410A jest stopniowo wycofywany z rynku ze względu na zbyt duży potencjał tworzenia efektu cieplarnianego. Sam gaz nadal jest produkowany i wykorzystywany do serwisowania istniejących urządzeń.
Zgodnie z rozporządzeniem (UE) 2024/573 od 1 stycznia 2025 r. nie można wprowadzać do obrotu nowych pojedynczych klimatyzatorów typu split zawierających mniej niż 3 kg czynnika o wskaźniku GWP (potencjale tworzenia efektu cieplarnianego) równym 750 lub wyższym.
Wskaźnik GWP tego czynnika chłodzącego wynosi 2088, przez co znalazł się on na czarnej liście substancji chłodzących. Mimo to R410a był standardem w urządzeniach chłodzących, nawet wśród liderów rynkowych.
W nowych małych splitach zastąpiły go więc zamienniki, takie jak R32 czy R290. Zaletami R410A są jego niepalność i nietoksyczność.
Zakaz obejmuje pojedyncze splity zawierające mniej niż 3 kg czynnika, czyli większość klimatyzatorów domowych. Urządzenia z R410A, które już są zamontowane, można nadal użytkować i serwisować.
Czynnik chłodniczy R32
To jeden z zamienników czynnika chłodniczego R410a. Jest stosunkowo tani (również ze względu na tańszy serwis), wydajniejszy (nawet o 16%) i przede wszystkim nie wpływa tak destrukcyjnie na środowisko – współczynnik GWP jest o ok. 2/3 niższy niż w przypadku R410a (675 wobec 2088).
Na jego korzyść przemawia również fakt, że można go odzyskać i ponownie wykorzystać. W przeciwieństwie do R410a, można ładować go nie tylko w stanie ciekłym, ale i gazowym, a nowe urządzenia ciągle pojawiają się na polskim rynku.
Czy czynnik chłodniczy R32 jest szkodliwy?
Jeśli chodzi o czynniki chłodnicze, istotne znaczenie ma ich palność. Musi ona spełniać normy określone w standardzie ISO 817. Zgodnie z tym standardem, R32 został zaklasyfikowany do kategorii A2L, co oznacza, że jest słabo palny – nie jest więc czynnikiem niepalnym.
Jest to istotne z punktu widzenia bezpieczeństwa, ponieważ różnego rodzaju przekaźniki energii lub wyładowania elektrostatyczne mogą wywołać iskry. R32 zapala się jednak znacznie trudniej niż propan – potrzebuje wyższego stężenia w powietrzu i silniejszego źródła zapłonu, a jego płomień rozprzestrzenia się powoli. Przy odpowiednio wysokim stężeniu iskra może go jednak zapalić.
Dlatego producenci określają maksymalną ilość czynnika w urządzeniu i minimalną powierzchnię pomieszczenia, w którym można je zamontować (zgodnie z normą IEC 60335-2-40). Przy prawidłowym montażu nawet wyciek całego czynnika nie powinien doprowadzić do powstania palnej mieszaniny, dlatego R32 uznaje się za bezpieczny w codziennym użytkowaniu. Prace przy instalacji z R32 powinien jednak wykonywać certyfikowany instalator.
Dodatkowo warto zauważyć, że czynnik ten ma niską toksyczność. Został sklasyfikowany jako poziom „A”, co oznacza, że należy do najbezpieczniejszych dostępnych na rynku czynników.
Czynniki chłodnicze w klimatyzacji a ich wpływ na środowisko
Gazy cieplarniane to składniki ziemskiej atmosfery, które mają zdolność do zatrzymywania w jej obrębie energii słonecznej. Energia ta nie może się wydostać na zewnątrz, w wyniku czego temperatura naszej planety ciągle się podwyższa.
Największy na to wpływ ma dwutlenek węgla – szacuje się, że odpowiada on za 25% efektu cieplarnianego.
Chociaż jego obecność w powietrzu jest naturalna, ponieważ jest efektem m.in. procesu oddychania, jego stężenie wzrosło w wyniku przemysłowej działalności człowieka (przede wszystkim spalania paliw kopalnych) oraz stosowania różnego rodzaju udogodnień, m.in. właśnie klimatyzacji.
Znajdujące się w niej czynniki chłodzące oddziałują na środowisko w sposób bezpośredni, gdy przedostają się do atmosfery. Starsze freony (CFC i HCFC) niszczyły warstwę ozonową, a stosowane dziś czynniki HFC, takie jak R410A czy R32, nie szkodzą ozonowi, ale wzmacniają efekt cieplarniany.
Nie oznacza to jednak, że korzystając z każdej klimatyzacji, przyczyniamy się do dewastacji planety. Od 2015 roku w Unii Europejskiej obowiązywało rozporządzenie nr 517/2014, które ograniczało stosowanie czynników chłodniczych o wysokim GWP. W marcu 2024 r. zastąpiło je bardziej restrykcyjne rozporządzenie (UE) 2024/573, które stopniowo zakazuje wprowadzania do obrotu nowych urządzeń z takimi czynnikami.
Warto jednak wspomnieć, że jeśli z klimatyzatora nie nastąpił wyciek czynnika i poddamy sprzęt recyclingowi po okresie przydatności, to jesteśmy całkowicie ekologiczni. I to bez znaczenia, jakiego chłodziwa używamy.
Podsumowanie
Wskaźnik czynnika chłodniczego R290 jest bardzo niski, dlatego może być on stosowany w większych ilościach niż czynniki o wysokim współczynniku.
Rynek klimatyzacji widocznie podąża w kierunku wykorzystania czynników naturalnych, dlatego R290 jest obecnie jednym z faworytów. Wśród największych zalet propanu jest fakt, że efektywność pracy przy tych samych parametrach może być wyższa nawet o 20% niż w przypadku innych czynników.
Również czynnik chłodniczy R32 jest korzystnym rozwiązaniem z perspektywy dbałości o środowisko – prócz mieszczącego się w granicach normy GWP, jego współczynnik ODP (Ozone Depletion Potential), czyli potencjał niszczenia warstwy ozonowej, jest zerowy.
Od 1 stycznia 2025 r. obowiązuje zakaz wprowadzania do obrotu nowych pojedynczych splitów (poniżej 3 kg czynnika) z czynnikami o GWP 750 lub wyższym, dlatego warto inwestować jedynie w urządzenia spełniające te normy. Warto mieć na względzie, że czynnik R410A jest już stopniowo wycofywany z użytku w nowoczesnych urządzeniach chłodzących.
FAQ
Co to jest czynnik chłodniczy?
Czynnik chłodniczy to substancja, która ma właściwość wrzenia pod niskim ciśnieniem i przy niskiej temperaturze. Wtedy pobiera ciepło, które następnie oddaje w trakcie skraplania pod wyższym ciśnieniem i przy wyższej temperaturze. Wykorzystywany w działaniu pomp ciepła i klimatyzacji.
Czynnik chłodniczy R290, co to jest?
Czynnik chłodniczy R290 to czysty propan, występujący jako naturalny składnik gazu ziemnego. Ma mały wpływ na globalne ocieplenie, nie niszczy warstwy ozonowej. Dlatego jest nazywany ekologicznym czynnikiem chłodniczym i jest najczęściej stosowany w klimatyzatorach przenośnych.
Czy czynnik chłodniczy R290 jest niebezpieczny?
R290 to gaz wysoce palny (klasa A3), dlatego producenci ograniczają jego ilość w klimatyzatorach przenośnych i splitach. Przy prawidłowym użytkowaniu ryzyko jest niewielkie, ale wyciek w małym, niewietrzonym pomieszczeniu w pobliżu źródła ognia może doprowadzić do zapłonu.
Do miejscowego zapłonu może też dojść w czasie prac serwisowych albo podczas utylizacji klimatyzatora, dlatego powinny je wykonywać osoby wykwalifikowane.
Czym jest czynnik R410?
R410A to mieszanka dwóch czynników chłodniczych – R32 (50%) i R125 (50%).
Wykorzystuje się go w różnego rodzaju urządzeniach chłodniczych i klimatyzacyjnych, które pracują w zakresie temperatur parowania od -50°C do 20°C.
Może być również stosowany w niektórych specjalnych zastosowaniach, gdzie temperatura parowania sięga od -70°C do 40°C, na przykład jako zamiennik dla czynnika R13B1.
Czy czynnik R410A można zamienić z R32?
Czynnika R410A pod żadnym pozorem nie można stosować zamiennie z czynnikiem R32.
Czy czynnik R32 będzie zakazany?
Sam czynnik R32 nie jest zakazany – można go nadal stosować i serwisować nim zamontowane urządzenia. Jego GWP (675) mieści się w limicie 750, który od 2025 r. obowiązuje dla nowych małych splitów. Rozporządzenie (UE) 2024/573 stopniowo ogranicza jednak jego zastosowanie w nowych urządzeniach: od 1 stycznia 2027 r. nie będzie można wprowadzać do obrotu splitowych pomp ciepła powietrze–woda do 12 kW z czynnikami o GWP 150 lub wyższym, od 1 stycznia 2029 r. – takich samych klimatyzatorów split powietrze–powietrze, a od 1 stycznia 2035 r. splitów do 12 kW z jakimikolwiek F-gazami. Zakazy przewidują wyjątek, gdy inny czynnik nie spełniłby wymogów bezpieczeństwa. Dotyczą też wyłącznie nowych urządzeń – zamontowanego klimatyzatora z R32 nie trzeba wymieniać.
Czy czynnik R410A zostanie wycofany?
Tak, stopniowo. Zgodnie z rozporządzeniem (UE) 2024/573 od 1 stycznia 2025 r. nie można wprowadzać do obrotu nowych pojedynczych splitów zawierających mniej niż 3 kg czynnika o GWP 750 lub wyższym, a więc m.in. z R410A (GWP 2088). Powodem jest jego negatywny wpływ na klimat. Zamontowane już urządzenia z R410A można nadal użytkować i serwisować.
Czy czynnik chłodniczy trzeba wymieniać?
Nie, zarówno w klimatyzatorach przenośnych, jak i splitach czynnik chłodniczy krąży w obiegu zamkniętym.
Oznacza to, że nie trzeba go wymieniać. Jeśli jednak nastąpi wyciek to awarię należy zgłosić do specjalisty.
Jaki czynnik chłodniczy warto wybrać?
Polecamy czynnik chłodniczy R290, czyli propan. Jest on efektywny i ekologiczny.
Zobacz także: Gaz do klimatyzacji
Źródła
- Leksykon ekologii i ochrony środowiska: ekologia.pl
- Encyklopedia PWN i hasło Freony: encyklopedia.pwn.pl
- Rodzaje czynników chłodniczych: proserwis.info
