10 maja 2025 r. 150 tys. mieszkańców prowincji Barcelona i Tarragona w Hiszpanii otrzymało polecenie o pozostaniu w domach w związku z toksyczną chmurą unoszącą się nad okolicą. Pod koniec sierpnia 2024 roku podobne ostrzeżenia otrzymywali mieszkańcy Wielkiej Brytanii. Miesiąc wcześniej zaś podwyższony poziom tlenku węgla obserwowano był nad niemal całą Europą. Za każdym razem przyczyną była tzw. toksyczna chmura? Czym jest toksyczna chmura i czy niesie ze sobą zagrożenie dla naszego zdrowia?
Co to jest toksyczna chmura?
Termin „toksyczna chmura” oznacza charakterystyczną chmurę gazów lub dymu, zawierającą szkodliwe dla zdrowia substancje. Z reguły są to dwutlenki siarki, tlenki węgla czy dwutlenki azotu, jak również pyły zawieszone PM1, PM2,5, PM10 i inne frakcje.
Mogą to być jednak inne substancje, jak np. chlor, do którego wycieku doszło w przypadku pożaru magazynu chemicznego w Hiszpanii w 2025 r. (wspomniana ewakuacja mieszkańców prowincji Barcelony i Tarragony).
Jak powstaje toksyczna chmura?
Toksyczne chmury mogą mieć pochodzenie zarówno antropogeniczne (wynikające z działalności człowieka), jak i naturalne.
Do najważniejszych przyczyn powstawania toksycznych chmur zaliczamy:
| Czynniki naturalne | Czynniki antropogeniczne |
| Erupcje wulkanów | Awarie w zakładach przemysłowych i magazynach |
| Pożary lasów | Wypadki środków transportu przewożących toksyczne substancje |
| Wysychanie akwenów wodnych i rozwiewanie zgromadzonych na ich dnie substancji (np. arsenu z Wielkiego Jeziora Słonego w stanie Utah) | Awarie systemów chłodniczych i klimatyzacyjnych z amoniakiem |
Przeczytaj tez: Przyczyny zanieczyszczeń powietrza: naturalne i antropologiczne
Czy toksyczna chmura stanowi zagrożenie dla naszego zdrowia?
Tak i nie. Z jednej strony występujące w niej związki (głównie tlenki siarki i pyły smogowe) przyczyniają się do rozwoju dolegliwości oddechowych, jak i skórnych.
Z drugiej strony na szczęście dotychczas pojawiające się nad Polską toksyczne chmury w formie pyłu znad Sahary, związków siarki uwalnianych podczas erupcji wulkanicznych czy tlenków węgla w wyniku pożarów lasów w innych krajach, nie przekraczały poziomów uznawanych za toksyczne (skutkujących zatruciem organizmu).
Nie znaczy to, że nad Polskę nie docierały faktycznie toksyczne chmury, jednak niebezpieczny dla zdrowych poziom pyłów odnotowywano w wyższych partiach atmosfery, podczas gdy przy powierzchni ziemi poziom nie stanowił zagrożenia.
Oczywiście sytuacja ta może być inna w przypadku poszczególnych zjawisk atmosferycznych odpowiedzialnych za powstawanie toksycznych pyłów.
Jak przestrzegają klimatolodzy i lekarze, pożary lasów uwalniają przede wszystkim duże ilości pyłów zawieszonych PM 2.5, które mogą przenikać głęboko do tkanek płuc i układu krążenia. Niebezpieczny jest również większy PM10, powodujące podrażnienia i stan zapalny błony śluzowej górnych dróg oddechowych.
Do dolegliwości wywołanych wskutek oddychania związkami zawartymi w toksycznej chmurze (pyły zawieszone, SO2, NOX) zalicza się:
- trudności w oddychaniu,
- katar
- bóle gardła,
- kaszel i uczucie duszności,
- odczucie ucisku w płucach,
- pieczenie oczu,
- podrażnienia skóry
Zarówno PM2,5, jak i PM10 stanowią ważny, podstawowy składnik smogu.
Jak chronić się przed toksyczną chmurą?
1. Słuchać komunikatów i poleceń służb
Zarówno GIOŚ, jak i Rządowe Centrum Bezpieczeństwa monitorują na bieżąco sytuację pogodową w Polsce. W przypadku spodziewanego napływu do Polski toksycznej chmury (jak np. w przypadku wielkich pożarów lasów w Kanadzie w 2023 r.), instytucje te postawione są w stan najwyższej gotowości.
W przypadku realnego zagrożenia dla zdrowia i życia, wysyłane są alerty RCB o konieczności pozostania w domu danego dnia.
Warto też oczywiście śledzić prognozy pogody i komunikaty pojawiające się w mediach.
2. Maseczki smogowe w przypadku konieczności przebywania na dworze
Jeżeli naprawdę musimy być danego dnia na dworze, bezwzględnie chrońmy nasze górne drogi oddechowe za pomocą maski antysmogowej. Prawidłowo dobrana powinna zakrywać usta, jak i nos, gwarantując jednak przy tym swobodę oddychania.
3. Oczyszczacze powietrza zapewnią zdrowe, bezpieczne środowisko w Twoim domu
Szacuje się, że poprzez stolarkę okienną i drzwi do naszych mieszkań wpada nawet do 30 % zanieczyszczeń z zewnątrz. Oczyszczacze powietrza wyposażone w filtr HEPA zneutralizują szkodliwe pyły smogowe oraz tlenki siarki, azotu i węgla.
Filtry węglowe natomiast zatrzymują niebezpieczne lotne związki organiczne, jak chociażby formaldehyd, benzen, aceton, ksylen i inne, które mogą dostawać się do atmosfery np. podczas pożarów zakładów chemicznych.
Skutki toksycznej chmury dla środowiska
Oprócz wcześniej wymienionych potencjalnych skutków zdrowotnych, toksyczne chmury nie pozostają też bez wpływu na środowisko. Do najważniejszych z nich należą kwaśne deszcze.
SO2 i NOX napływające wraz z chmurami reagują w atmosferze tworząc drobne cząsteczki siarczanów i azotanów.
Trafiając do gleby podczas opadów, powodują jej zakwaszanie, erozje oraz obumieranie gatunków roślin i zwierząt. Spływając do jezior i rzek, wpływają na istoty je zamieszkujące, przyczyniając się również do uwalniana z gleby toksycznych substancji, np. aluminium.
Źródła:
1. Gagliardi, R. V., C. Andenna, and L. Citro. “Analysis of Hazard Areas Associated with Toxic Cloud Releases by Pipelines.” WIT Transactions on the Built Environment, vol. 108, 2009, pp. 161–172. https://doi.org/10.2495/SAFE090161. Dostęp do strony: 25.08.2025
2. “Toksyczna chmura nad Polską. Ujawniono, skąd przyszła.” Polskie Radio 24, 18 lipca 2024, polskieradio24.pl/artykul/3404640,toksyczna-chmura-nad-polska-ujawniono-skad-przyszla. www.polskier adio24.pl Dostęp do strony: 25.08 2025.
3. Polska Agencja Prasowa. „Toksyczna chmura w Katalonii. Służby wydały polecenie dla 150 tys. osób.” Onet – Wiadomości, 10 maja 2025, www.wiadomosci.onet.pl. Dostęp do strony: 25.08.2025
