Gdy w 1825 roku Michael Faraday dość przypadkowo odkrył benzen, skraplając gaz świetlny, z pewnością nie przypuszczał, że odkryta substancja stanie się w przyszłości jednym z najbardziej wykorzystywanych w przemyśle surowców.
Choć potencjalnie nie brzmi groźnie, to działa toksycznie na układ nerwowy i szpik kostny, a długotrwała ekspozycja nań może prowadzić np. do białaczki. Jak pachnie benzen? Do czego się go stosuje? I jak się przed nim chronić?
Co to jest benzen?
Cząsteczka benzenu. Źródło: Wikimedia.Commoons
Benzen (C6H6) to najprostszy karbocykliczny, obojętny węglowodór aromatyczny. Należy on do też do lotnych związków organicznych z grupy arenów.
Benzen jest związkiem łatwopalnym, wyróżniającym się sporą lotnością i łatwością w tworzeniu dużych stężeń w powietrzu. „Szczególnie niebezpieczne są wszelkie procesy o dużej powierzchni parowania a niewielkiej możliwości hermetyzacji” (Centralny Instytut Ochrony Pracy).
Gdzie znajdziemy benzen?
W przyrodzie benzen występuje jako składnik ropy naftowej i smoły węglowej. Jest on też używany na dużą skalę w przemyśle chemicznym jako produkt wyjściowy w syntezie organicznej.
Powszechnie wykorzystuje się go też w przemyśle paliwowym, jako wysokoenergetyczny składnik benzyny silnikowej, a w benzynie bezołowiowej środek przeciwstukowy. W przemyśle spożywczy natomiast benzen używany jest do ekstrakcji tłuszczów i olejów roślinnych.
Jak pachnie benzen?
W temperaturze pokojowej benzen ma formę przezroczystej, bezbarwnej cieczy. Jego zapach jest słodkawy i ostry, przypominający zapach benzyny lub ropy naftowanej. Na szczęście jest on na tyle charakterystyczny, że łatwo wyczujemy go nawet w niskich stężeniach.
Właściwości fizyczne i chemiczne benzenu
- Przezroczysta ciecz w temp. pokojowej
- Szybko przechodzi w stan lotny (ulega sublimacji)
- Tworzy mieszanki wybuchowe
- Słabo rozpuszcza się w wodzie
- Dobrze rozpuszcza się w etylenie i kwasie octowym
- Intensywny, słodkawy, jednocześnie ostry zapach
- Topi się w temperaturze 5,53 °C i wrze w temperaturze 80,1 °C
- Podczas spalania tworzy on smolisty, czarny płomień
Benzen, a skutki dla zdrowia – dlaczego warto się chronić?
Benzen ma poważny wpływ na zdrowie, szczególnie w kontekście ekspozycji zawodowej. W Polsce liczbę osób narażonych zawodowo szacuje się na około 8000.
Za poziom benzenu mogący stanowić zagrożenie dla zdrowia przyjmuje się stężenia od 0,16 mg/m3 do 266 mg/m3.
Długotrwały kontakt z benzenem może powodować zarówno krótkoterminowe, jak i długoterminowe skutki zdrowotne, w tym groźne nowotwory i uszkodzenia genetyczne.
Wpływ benzenu na zdrowie
Krótkotrwały kontakt z benzenem może prowadzić do:
- Bólu i zawrotów głowy,
- osłabienia,
- euforii (toksyczny wpływ na układ nerwowy, „wąchanie” benzenu jako rodzaju narkotyku),
- nudności, wymiotów,
- przyśpieszonego oddechu,
- zaburzeń rytmu serca,
- zaburzeń widzenia,
- zatruć wątroby i nerek
- utraty przytomności (znaczny kontakt),
- śpiączki (znaczny kontakt),
- porażenia (znaczny kontakt),
Długotrwała ekspozycja ma oddziaływanie
- Genotoksyczne
- Kancerogenne – 5-10 x większe ryzyko rozwoju białacki szpiku
Jak zmniejszyć ilość benzenu w powietrzu?
Intensywne wietrzenie i sprawna wentylacja
Dbaj o drożność kratek i przewodów wentylacyjnych. W przypadku pojawienia się wyczuwalnego stężenia benzenu, np. rozlania pewnej ilości, otwórz szeroko okna i intensywnie przewietrz pomieszczenie.
Oczyszczacze powietrza z filtrem węglowym
Podobnie jak w przypadku chociażby formaldehydu, acetonu czy innych lotnych związków organicznych, oczyszczacz powietrza może istotnie obniżyć stężenie benzenu w otoczeniu.
Powodując wzmożoną cyrkulację powietrza w pomieszczeniu, ściągnie on do siebie opary benzenu. Cząsteczki aerozolu zatrzymane zostaną przez filtr HEPA. Zapach natomiast zneutralizowany przez filtr węglowy, który skutecznie adsorbuje szkodliwe gazy i nieprzyjemne aromaty.
Co powinien mieć oczyszczacz powietrza na benzen?
- Sprawdzony zestaw filtrów: HEPA + węglowy + wstępny
- Czujnik LZO (opcjonalnie) – bez niego urządzenie i tak skutecznie zredukuje stężenie benzenu, jednak nie będzie w stanie automatycznie wykryć jego obecności w powietrzu
- Bezkompromisowy tryb automatyczny – najlepiej taki, który bierze pod uwagę nie tylko stężenia PM2,5, ale również gazów. Niestety na rynku nie ma takich modeli zbyt dużo. Zaliczyć do nich możemy np. oczyszczacze powietrza Dyson, Vestfrost lub Dreame.
Ogranicz albo rzuć palenie
Unikaj dymu papierosowego, w tym również palenia biernego. Benzen jest jednym z kancerogenów uwalnianych podczas spalania papierosa. W Stanach Zjednoczonych szacuje się, że ok. połowa przypadków ekspozycji na benzen bierze się z dymu tytoniowego.
Źródła:
1. Centrala Instytutu Ochrony Pracy – Państwowy Instytut Badawczy. Benzen. n.d., https://archiwum.ciop.pl/11341.html
2. Szymańska, J., Frydrych, B., & Bruchajzer, E. (2022). Benzen – Dokumentacja proponowanych dopuszczalnych wielkości narażenia zawodowego. Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy, 3(113), 21-117.
